توحيد و تكامل چنين به نظر رسيد كه دنبالهء تحقيقاتى كه تحت عنوان « اصالت روح » و « قرآن و مسأله‌اى از حيات » به عمل آمد ، در اينجا مسئله « توحيد و تكامل » را طرح نماييم ، چه كه اين بحث متمم و مكمل بحثهاى گذشته خواهد بود . براى آنكه خواننده كاملا مقصود و هدف اين مقاله را دريابد لازم است مطالب آن دو مقاله را در نظر داشته باشد ، و ما در اينجا براى اينكه اجمالا حضور ذهن حاصل شود به طور خلاصه و فشرده به نتيجهء آن دو مقاله اشاره مىكنيم . در مقاله « اصالت روح » اين مطلب را بيان كرديم كه حيات و زندگى حقيقتى است كه در شرايط معين و مخصوصى با ماده توأم مىشود ولى نه به اين معنى كه بين ماده و حيات « ثنويّت » و دو گانگى حكمفرما باشد و دو حقيقت با يكديگر جفت و يار يكديگر بشوند ؛ بلكه به اين معنى كه ماده و حيات دو درجه از يك هستى به شمار مىروند و هر درجه‌اى خاصيتى مخصوص به خود دارد ؛ ماده در شرايط مخصوصى و در مراحل ترقى و تكامل خويش تبديل به حيات و زندگى مىشود از نوع تبديل شدن هر ناقص به كامل‌تر از خود ؛ وجود ناقص مادهء بىجان تبديل به وجود كامل جاندار مىشود ؛ حيات و زندگى ، مخلوق و معلول و اثر مادهء بىجان نيست بلكه كمال و فعليتى است كه به او اضافه مىشود ؛ ماده در ذات خود واجد حيات و زندگى نيست كه آن را